Rechtshandelingen (Titel 2, Boek 3 B.W.)

Inleiding rechtshandelingen

Titel 2, Boek 3 B.W. (art. 3:32 t/m 3:59 B.W.) bevat een aantal bepalingen inzake “rechtshandelingen”. Een definitie van “rechtshandeling” staat niet in de wet. De Titel gaat meer over wie bevoegd zijn rechtshandelingen te verrichten, en in welke gevallen rechtshandelingen zonder gevolg blijven (nietig zijn) of vernietigd kunnen worden.

Eenzijdige en meerzijdige rechtshandelingen

Men onderscheidt in twee verschillende soorten rechtshandelingen: éénzijdige rechtshandelingen en meerzijdige. De éénzijdige worden weer onderscheiden in “gerichte” en “niet-gerichte” rechtshandelingen. Een voorbeeld van een éénzijdige gerichte rechtshandeling is de opzegging van een overeenkomst. De verklaring van degeen die deze handeling verricht (met beëindiging van de overeenkomst als beoogd rechtsgevolg) moet worden gericht tot een geadresseerde: de wederpartij bij die overeenkomst. Een voorbeeld van een éénzijdige niet-gerichte rechtshandeling is het opmaken van een testament.

Bekwaam versus bevoegd

Art. 3:32 B.W. begint in lid 1 meteen met te bepalen, wie “bekwaam” is rechtshandelingen te verrichten: iedere natuurlijke persoon, behoudens wettelijke uitzonderingen (bvb. minderjarigen). Iemand die “bekwaam” is rechtshandelingen te verrichten is volgens de wet iemand, die juridisch in staat is rechtshandelingen te verrichten. “Bekwaam” is te onderscheiden van “bevoegd”. Iemand kan bekwaam zijn, maar onbevoegd een bepaalde rechtshandeling te verrichten, bvb. omdat die ziet op een object dat hem niet toebehoort. Onbekwaam is een algemene hoedanigheid: dit is het in zijn algemeenheid juridisch niet in staat zijn geldige rechtshandelingen te verrichten. Minderjarigen of onder curatele gestelde personen (niet zijnde failliete personen) zijn onbekwaam.

Definitie rechtshandeling

Een rechtshandeling is een handeling die iemand uitvoert met de bedoeling een bepaald rechtsgevolg tot stand te brengen.

Art. 3:33 B.W. bepaalt daarom:

“Een rechtshandeling vereist een op een rechtsgevolg gerichte wil die zich door een verklaring heeft geopenbaard”.

Het Nederlandse recht vereist – uitzonderingen daargelaten – voor een rechtshandeling niet een bepaalde vorm. Zo lang er maar een wilsuiting is, gericht op een rechtsgevolg, dan is er sprake van een rechtshandeling (art. 3:37 lid 1 B.W.). Een uitzondering is bvb. het leveren van aandelen of onroerend goed: dat moet via een notaris. Wanneer een bepaalde vorm is voorgeschreven, en die niet in acht genomen is, dan is de rechtshandeling nietig (art. 3:39 B.W.).

Wel kunnen er zich problemen voordoen, als de wilsuiting niet schriftelijk of op een andere manier is vastgelegd. Er kan dan onduidelijkheid ontstaan, wat er precies gezegd (geuit) is en wat het beoogde rechtsgevolg was.

Ontvangst van de verklaring

Om effect te hebben moet een verklaring ook aankomen bij de geadresseerde. Art. 3:37 lid 3 en lid 4 B.W. geven een regeling voor de overbrenging van de wil, en wat daarbij mis kan gaan. Lid 5 regelt intrekking.

Wil en verklaring; vertrouwen

In de praktijk ontstaan er dikwijls problemen over discrepanties tussen wil en verklaring (“dat heb ik niet bedoeld”). De art. 3:34 t/m 36 B.W. geven een regeling voor de situatie waarin de verklaring niet overeenstemde met de wil van degeen die de rechtshandeling verrichte. Art. 3:34 B.W. bepaalt dat een rechtshandeling die steunt op een geestelijke stoornis vernietigbaar is. Betreft het een eenzijdige rechtshandeling, dan is deze nietig.

Degeen die echter redelijkerwijs en te goeder trouw op een verklaring mocht gaan, kan degeen die de handeling verrichtte daaraan houden (art. 3:35 B.W. en art. 3:36 B.W.).

In de zaak die leidde tot het arrest van Hof Den Bosch d.d. 7 augustus 2018 werd aangevoerd dat de koper mocht afgaan op de mededeling van een lid van de Raad van Toezicht, dat de verkoop was goedgekeurd (waardoor aan de opschortende voorwaarde voldaan zou zijn). Die vlieger ging niet op, omdat in de statuten van de verkopende instelling staat, dat een dergelijke toestemming altijd schriftelijk dient te geschieden.

Vraag wie contractspartner is

De wils- en vertrouwensleer is ook van belang voor de vraag, wie de wederpartij bij een overeenkomst is. In de uitspraak van Rb. Rotterdam d.d. 8 juli 2016 (Maersk c.s./Ship-Road Rotterdam) kwam deze vraag aan de orde. Aan de hand van de feiten (waaronder de overeenkomst, facturen en andere schriftelijke vastleggingen) komt de rechtbank tot de slotsom, dat de eiseres als wederpartij van Ship-Road Rotterdam moet worden aangemerkt en haar cessionaris Maersk Line S/A bevoegd is haar vordering in rechte te innen. Het feit, dat de facturen waren verzonden door Maersk Line Netherlands B.V. deed daar niet aan af, omdat daarbij duidelijk was vermeld dat zij dit deed “as agent” van de (oorspronkelijk) eiseres. Verder stelde de rechtbank aan de hand van de tekst van de Cargadoorsvoorwaarden (die mede van belang waren voor de overeenkomst) vast, dat daarin niet bedoeld was, dat aan de agent als lasthebber een privatieve last werd verleend in de zin van art. 7:423 B.W..

De rechtbank vermeldde daarbij drie arresten van de Hoge Raad (r.o. 3.6 ) en baseerde daarop haar oordeel. Hierna worden deze arresten behandeld.

Kribbebijter-arrest

Het arrest HR 11 maart 1977, NJ 1977, 521 (Kribbebijter) ging over een commissionair die (volgens art. 78 WvK oud) een paard gekocht had voor een Duitse opdrachtgever. Dit paard bleek een gebrek te hebben (het was een zgn. kribbebijter). De commissionair dagvaardde daarop de verkoper wegens wanprestatie (subsidiair verborgen gebrek). Een commissionair is een tussenpersoon die in eigen naam overeenkomsten sluit, maar voor rekening van een opdrachtgever. De verkoper stelde met de commissionair geen overeenkomst te hebben, zodat diens vordering volgens hem afgewezen, althans niet-ontvankelijk verklaard moest worden.

De Hoge Raad beantwoordde de volgende twee vragen.

(1) met wie was de contractspartij de overeenkomst in eigen naam aangegaan?  De Hoge Raad overwoog daarover:

“Voor het antwoord op de vraag of iemand bij het aangaan van een overeenkomst op eigen naam is opgetreden, hangt af van hetgeen hij en die ander daarover jegens elkaar hebben verklaard en wat zij over en weer uit elkaars verklaringen en gedragingen mochten afleiden.”

De Hoge Raad voegt daaraan toe, dat aan het aangaan van een overeenkomst op eigen naam niet in de weg hoeft te staan, dat de wederpartij wist, dat hij handelde in opdracht van een derde.

Dus hoewel de verkoper wist, dat de commissionair voor een ander kocht (de opdrachtgever was namelijk ook nog naar het paard komen kijken), kan de overeenkomst nog steeds – zoals eigen is aan de rol van commissionair – door deze worden gesloten op diens eigen naam. Dat art. 79 WvK (oud) ook de mogelijkheid toelaat dat de commissionair contracteert op naam van diens opdrachtgever betekent niet dat hij evengoed nog steeds ook in eigen naam kan contracteren.

(2) kan de middellijk vertegenwoordiger die in eigen naam, maar in opdracht gecontracteerd heeft, zelf tegen de wederpartij een vordering instellen wegens wanprestatie?

Logischerwijs vloeit hieruit ook voort, dat degeen die aldus in eigen naam – maar in opdracht – een overeenkomst is aangegaan, op basis van die overeenkomst zelf een vordering tegen de wederpartij bij die overeenkomst kan instellen, zoals een vordering uit toerekenbare tekortkoming (oftewel wanprestatie).

De Hoge Raad voegt daaraan toe:

“daarbij maakt het geen verschil,  of deze partij de schade in eigen vermogen lijdt, dan wel de vordering uitsluitend of mede instelt ten behoeve van haar opdrachtgever teneinde vergoeding van de door deze geleden schade te verkrijgen.”

Bemiddelingsopdracht makelaar

In het arrest HR 26 juni 2009 (Koper/Makelaardij Sneek) ging het om een teleurgestelde koper, die de makelaar aansprakelijk hield voor het niet doorgaan van een verkoop van onroerend goed, waarvan de Koper meende dat die al rond was.

Hof en Hoge Raad wezen er op, dat de opdracht aan een makelaar tot bemiddeling bij de verkoop van een onroerende zaak geen volmacht inhoudt, aan die makelaar tot het sluiten van een koopovereenkomst; daarmee wordt evenmin de schijn van bevoegdheid van de makelaar gewekt (aldus ook het in het arrest vermelde arrest HR 9 augustus 2002, NJ 2002, 543).

Voor het antwoord op de vraag, of de Koper mocht menen dat er een overeenkomst tot stand was gekomen, overwoog de Hoge Raad (in navolging van de wils- en vertrouwensleer):

“Het antwoord op de vraag of met elkaar onderhandelende partijen een overeenkomst hebben gesloten, is ervan afhankelijk wat zij jegens elkaar hebben verklaard, en over en weer uit elkaars verklaringen en gedragingen hebben afgeleid en mochten afleiden. Tot de omstandigheden die in dit verband in aanmerking moeten worden genomen behoort de voor de wederpartij kenbare hoedanigheid en de context waarin partijen optraden.”

Tegen de achtergrond van de juridische status van een makelaar die op basis van een bemiddelingsopdracht handelt, had de koper dus niet mogen aannemen dat de verkoop al een feit was. Ondanks de door de makelaar geuite felicitaties.

Alleen dan, wanneer de makelaar zou hebben opgetreden als pseudo-vertegenwoordiger, zou hij op de voet van art. 3:70 B.W. zelf aansprakelijk zijn geworden. De Hoge Raad (r.o. 3.4.2):

“Wanneer de makelaar, hoewel daartoe niet bevoegd, zich zodanig gedraagt dat de wederpartij (bieder) daaruit mag afleiden dat de makelaar als gevolmachtigde van de opdrachtgever handelt, bindt hij zijn opdrachtgever in beginsel niet en wordt hij tegenover de wederpartij schadeplichtig op de voet van art. 3:70 BW. In het handelsverkeer moet men immers erop kunnen rekenen dat iemand die een kwaliteit opgeeft, deze bezit (vgl. T-M bij art. 3:70, Parl. Gesch. Boek 3, blz. 283).”

Maar dat deed volgens de i.c. vastgestelde feiten hier niet voor volgens de Hoge Raad.

Geen toerekening aan volmachtnemer privé

In het arrest HR 5 september 2009 (Tulip Air Lease) was mede aan de orde de stelling van de eisende partij, dat degeen met wie hij gecontracteerd had (een directeur van Tulip) in eigen naam gecontracteerd zou hebben. De eiser was benadeeld doordat de koopsom die hij betaald had, terecht was gekomen in het faillissement van Tulip Air zonder dat er geleverd was.

De Hoge Raad vindt de overwegingen van het Hof niet onbegrijpelijk. Het Hof had zich aangesloten bij het oordeel van de rechtbank:

“Gelet op de hiervoor geschetste voorgeschiedenis waaruit blijkt dat de directeur in dit kader nooit in privé handelde, kan niet worden gezegd dat de directeur, door de volmachten zelf te ondertekenen zonder daarbij te vermelden dat hij optrad in zijn hoedanigheid van directeur van een Tulip-vennootschap, de indruk heeft gewekt dat hij in privé handelde.”

De Hoge Raad (in r.o. 3.4.3) overwoog – verwijzend naar het Kribbebijter-arrest:

“Voor zover het onderdeel betoogt dat het antwoord op de vraag of de directeur in privé dan wel als bestuurder handelde, (mede) afhangt van de hoedanigheid waarin hij zich tegenover derden heeft gepresenteerd, faalt het. Het gaat hier om de vraag of de directeur door de koper in privé gevolmachtigd was dan wel gevolmachtigd was in zijn hoedanigheid van bestuurder van Tulip-vennootschappen, derhalve om de status van de directeur in zijn verhouding tot de koper, die hem in deze procedure aansprakelijk stelt wegens overschrijding van de volmacht. Die vraag dient beantwoord te worden aan de hand van hetgeen de betrokkenen jegens elkaar hebben verklaard en over en weer uit elkaars verklaringen en gedragingen hebben afgeleid en mochten afleiden.

(…)

De vraag op welke wijze [verweerder] zich daarna tegenover derden heeft gepresenteerd is vooral van belang voor de vraag naar gebondenheid jegens die derden en is voor het onderhavige geschilpunt hooguit van zijdelingse betekenis.”

Overigens was de directeur om andere redenen mogelijk wel aansprakelijk, maar dat betreft een andere rechtsvraag.

Nietigheid en vernietigbaarheid

De wet maakt een onderscheid tussen nietige rechtshandelingen en de vernietiging van rechtshandelingen.

Nietige rechtshandelingen

Van een aantal rechtshandelingen bepaalt de wet, dat deze nietig zijn. Wanneer dergelijke rechtshandelingen worden verricht, dan hebben zij rechtens derhalve geen effect: het beoogde rechtsgevolg blijft uit.

Vernietigbare rechtshandelingen

Op zichzelf geldige (d.w.z. niet krachtens de wet nietige) rechtshandelingen kunnen door een partij worden vernietigd. De wet geeft daarvoor een aantal gronden.

Strijd met de goede zeden of de openbare orde

Een rechtshandeling, die in strijd is met de goede zeden of de openbare orde, is krachtens de wet nietig (art. 3:40 B.W.). Als voorbeeld kan worden gegeven een overeenkomst met een crimineel oogmerk: bvb. een afspraak om te gaan inbreken, of de opdracht tot een huurmoord. Soms kan het ingewikkelder zijn om vast te stellen of een overeenkomst (of andere rechtshandeling) op grond van art. 3:40 B.W. nietig is. Bij voorbeeld als een overeenkomst in strijd is met vergunningsvoorschriften.

Wilsgebreken; dwang, dwaling en bedrog

De rechtshandeling kan ook om andere redenen gebrekkig zijn; degeen die de rechtshandeling verrichte kan dit hebben gedaan onder dwang, door bedrog of doordat hij een verkeerd beeld had, bij gebreke waarvan hij de handeling niet verricht zou hebben (dwaling). Art. 3:44 B.W. regelt deze vernietigingsgronden.

Pauliana

Een specifieke vernietigingsgrond is daarnaast de zgn. “actie Pauliana”: het onttrekken van goederen aan verhaal. Deze wordt geregeld in art. 3:45 B.W. t/m 3:48 B.W. wordt deze regeling uitgewerkt. Zie ook de subpagina’s Pauliana en Faillissementspauliana.

Rechtshandeling onder tijdsbepaling of onder voorwaarde

Art. 3:38 B.W. bepaalt dat een rechtshandeling onder tijdsbepaling of onder voorwaarde verricht kan worden. Een belangrijke bepaling: de vervulling van de voorwaarde heeft geen terugwerkende kracht.

Vernietiging; verjaringstermijn

Een rechtshandeling kan worden vernietigd door een verklaring gericht tot alle betrokkenen (art. 3:50 B.W.). Dit kan buiten rechte of in rechte (art. 3:49 B.W.).

De verjaringstermijn is geregeld in art. 3:52 B.W.: grosso modo drie jaren vanaf bekendheid met de vernietigbaarheid.

Schakelbepaling

Art. 3:59 B.W. sluit Titel 2 af met een schakelbepaling:

“Buiten het vermogensrecht vinden de bepalingen van deze titel overeenkomstige toepassing, voor zover de aard van de rechtshandeling of van de rechtsbetrekking zich daartegen niet verzet”.

Toepassing van de wettelijke regeling inzake rechtshandelingen

De bepalingen inzake rechtshandelingen in Boek 3 B.W. hebben betrekking op alle rechtshandelingen. Dus zowel op eenzijdige (zowel de gerichte als de niet-gerichte) als op meerzijdige rechtshandelingen.

Rechtspraak

Hof Den Bosch d.d. 7 augustus 2018 – geen gerechtvaardigd vertrouwen totstandkomen koop op basis van informele mededeling van een lid van Raad van Toezicht

Hoge Raad 28 november 2014 (Snippers q.q./Rabobank)

Andere relevante pagina’s

totstandkoming van overeenkomsten (Afd. 2, Titel 5, Boek 6 B.W.)

nietigheid en vernietiging

vernietiging van besluiten rechtspersonen

[MdV, 28-12-2017; bijgewerkt 24-08-2018]

 

[Totaal: 0    Gemiddelde: 0/5]

Commentaar bij het Nederlands (burgerlijk) recht: BW, Rv. en Fw.