LawyrupBurgerlijke rechtsvorderingWijze van procederen (Boek 1 Rv.)Algemene bepalingen civiele procedures (Titel 1, Boek 1 Rv.)Rechtsmacht van de Nederlandse rechter (Afd. 1, Titel 1, Boek 1 Rv.)

Rechtsmacht van de Nederlandse rechter (Afd. 1, Titel 1, Boek 1 Rv.)

Pagina inhoud

Inleiding rechtsmacht

Bij de herziening van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, ingegaan per 1 januari 2002 is een algemene regeling voor de rechtsmacht opgenomen in Afd, 1, Titel 1, Boek 1 Rv.. Deze Afdeling omvat 14 bepalingen (art. 1 Rv. tot en met art. 14 Rv.). Deze regels gelden zowel voor verzoekschriftprocedures als voor dagvaardingszaken.

In procedures met een internationaal karakter rijst de vraag, welke rechter – in welk land – bevoegd is. Oftewel in welk land de procedure gevoerd moet worden. De vraag naar de bevoegdheid van de Nederlandse rechter in internationale burgerlijke rechtszaken wordt aangeduid als de vraag naar de “rechtsmacht” van de Nederlandse rechter. De beantwoording van deze voorvraag moet plaatsvinden aan de hand van het Internationaal Procesrecht (IPR).

Overigens wordt de afkorting IPR ook wel gebruikt voor Internationaal Privaatrecht. Dat gaat echter over de vraag welk materieel recht van toepassing is op een geschil.

NB: de links naar wetsartikelen verwijzen naar de niet-digitale versie van Rv.. Klik op deze link voor de digitale versie.

Rechtsmacht van de Nederlandse rechter

De rechter zal in een in Nederland aangespannen procedure waarin een buitenlandse partij betrokken is moeten vaststellen, of de eiser of verzoeker de Nederlandse rechter heeft aangezocht. Oftewel, de Nederlandse rechter zal zijn ‘rechtsmacht’ moeten vaststellen.

Dit moet de rechter volgens art. 1 Rv. doen aan de hand van deze Titel, onverminderd bepalingen over rechtsmacht in verdragen en in EG-verordeningen. Die verdragen en verordeningen zijn van hogere rang.

Ook moet de rechter daarbij acht slaan op art. 13a van de Wet algemene bepalingen ‘der wetgeving van het Koningrijk’. Daar staat overigens in feite hetzelfde in:

“De regtsmagt van den regter en de uitvoerbaarheid van regterlijke vonnissen en van authentieke akten worden beperkt door de uitzonderingen in het volkenregt erkend.”

De rechter zal dus in de eerste plaats moeten kijken naar eventueel toepasselijke verdragen, als zijnde regels van hogere rang.

Procedures binnen de EU: EEX-Vo (herschikt)

Voor procedures binnen de EU wordt de rechtsmacht van de Nederlandse rechter (dan wel de rechtsmacht van de rechter in een andere EU-lidstaat) bepaald aan de hand van de EEX-Vo (herschikt). In 2001 heeft de EU de “EG-verordening betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken” (verordening nr. 44/2001 van de Raad van 22 december 2000, PbEG L 12 van 16 januari 2001, p. 1-23) het licht laten zien. Kortweg aangeduid als EEX-Vo (ook wel genaamd “Brussel I”, herzien in 2012; zie hier onder). Met de invoering van deze verordening zijn tal van problemen rond de internationale rechtsmacht en met executie van vonnissen van EU-rechters weggenomen. Zoals uit de naam blijkt geeft de EEX-Vo ook regels inzake de betekening van dagvaardingen e.a. aanzeggingen.

Met Verordening EU 1215/2012 is de EEX-Vo “herschikt” (men duidt die ook wel aan als Brussel I-bis). Op basis van deze verordening kunnen executoriale titels uit andere EU-lidstaten zonder exequatur worden ten uitvoer gelegd. Het gerecht dat de uitspraak heeft gewezen moet ex art. 53 EEX-Vo herschikt een waarmerking afgeven volgens het formulier bij de Verordening. Op basis daarvan kan de deurwaarder het buitenlandse vonnis in Nederland executeren.

De verordening is van toepassing op civielrechtelijke procedures tussen partijen, die woonplaats hebben in verschillende lidstaten van de EU. De EEX-Vo is krachtens een aparte overeenkomst met Denemarken vanaf 1 juli 2007 ook van kracht in relatie tot Denemarken. Wellicht zal dit voor Groot Brittannië straks ook zo worden opgelost vanwege de #Brexit.

De verordening geldt voor procedures tussen partijen, die ingezetene zijn van de EU. Daarnaast geldt de vordering ook wanneer een procedure (in Nederland) wordt ingeleid tegen een verweerder, die gevestigd is in de EU door een eiser die buiten de EU gevestigd is. Zie ook de pagina EEX-Vo waarin de verordening nader wordt besproken.

EVEX II-verdrag (Zwitserland, Noorwegen en IJsland)

Naast de EEX-Vo is er ook nog het EVEX II-verdrag (het verdrag van Lugano). Dit laatste verdrag is met de Uitvoeringswet EU-executieverdrag en Verdrag van Lugano in het Nederlandse recht geïncorporeerd. De Uitvoering van het Verdrag van Lugano is geregeld in Afd. 2 Uitvoeringswet. De Uitvoering van de EEX-Vo is geregeld in Afd. 3 Uitvoeringswet.

Procedures met eiser van buiten de EU

Een voorbeeld van een procedure met een eiser van buiten de EU tegen een Nederlandse gedaagde is de zaak die leidde tot de uitspraak van Hof Den Haag 13 november 2018 (Dexhon Shipping Inc. & Zodiac Maritime Ltd./V. Marine Fuels B.V.). Het betrof hier een reder gevestigd op de Britse Maagdeneilanden (de andere eisende partij was gevestigd in Londen), die van de Nederlandse leverancier van brandstof eiste dat deze zou bewerkstelligen dat een onder de rechter in Marokko berustend depot (zekerheid afgegeven voor opheffing van beslag op een schip) zou worden vrijgegeven, tegen afgifte van een bankgarantie. Ook werd een “negatieve verklaring voor recht” gevorderd (nl. dat de leverancier geen vordering had en dus ten onrechte beslag had gelegd). De bevoegdheid van de Nederlandse rechter werd beoordeeld aan de hand van art. 5 van het Beslagverdrag zeeschepen (Brussel, 10 mei 1952, Trb. 1981, 165).

Daarbij werd ook aan de hand van het Verdragenverdrag van Wenen, 23 mei 1969, Trb. 1985, 79 (i.h.b. art. 31 en 32) getoetst of het verdrag exclusieve bevoegdheid van de Marokkaanse rechter inhield. Het Hof achtte zich bevoegd, omdat de vordering om vrijgave te bewerkstelligen niet een directe, aan de beslagrechter in Marokko voorbehouden vordering was. Zie ook de pagina Verdrag van Wenen.

Procedures met verweerder buiten de EU

Als de verweerder geen woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat, dan wordt rechtsmacht bepaald door het nationale (d.w.z. eigen) internationaal privaatrecht (afgekort: “IPR”) omtrent de rechterlijke bevoegdheid van de aangezochte rechter.

Dat betekent, dat wanneer een procedure bij de Nederlandse rechter aanhangig wordt gemaakt, de Nederlandse rechter dan aan de hand van de Nederlandse IPR-regels zal vaststellen of de zaak door de Nederlandse rechter kan worden behandeld.

In 2005 is ten behoeve van de uniformering van het IPR bevoegdheidsrecht het Haags Forumkeuzeverdrag gesloten. Zie meer op de pagina Haags Forumkeuzeverdrag.

Hoofdregel rechtsmacht dagvaardingszaken gedaagde in Nederland

Volgens art. 2 Rv. heeft de Nederlandse rechter rechtsmacht in dagvaardingsprocedures waarbij de gedaagde, die in Nederland zijn woonplaats of gewone verblijfplaats heeft. Dit is ook overeenkomstig de hoofdregel in het internationaal procesrecht: woonplaats gedaagde is in beginsel leidend. Zie ook de pagina Dagvaardingsprocedures 1e aanleg.

Rechtsmacht Nederlandse rechter in verzoekschriftprocedures

Verzoekschriftprocedures kenmerken zich hierdoor, dat deze niet per se ‘contentieus’ zijn: er is niet altijd een duidelijke eisende partij en een tegenpartij. Zie ook de pagina Verzoekschriftprocedure 1e aanleg.

Ook kan het zijn dat een verzoekschriftprocedure de belangen van meerdere – niet van te voren gedefinieerde – partijen raakt. Die kunnen zich als belanghebbende in de procedure voegen.

Met uitzondering van de hierna te bespreken verzoekschriftprocedures vermeld in art. 4 Rv. en art. 5 Rv. gelden voor de rechtsmacht van de Nederlandse rechter bij verzoekschriften de volgende regels. De Nederlandse rechter heeft volgens art. 3 Rv. rechtsmacht (is bevoegd van het verzoek kennis te nemen en dit inhoudelijk te behandelen) in de volgende gevallen:

a. als de verzoeker of, indien er meer verzoekers zijn, een van hen, hetzij een van de in het verzoekschrift genoemde belanghebbenden in Nederland zijn woonplaats of gewone verblijfplaats heeft;

b. als verzoek betrekking heeft op een bij dagvaarding ingeleid of in te leiden geding ten aanzien waarvan de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft, of

c. als zaak anderszins voldoende met de rechtssfeer van Nederland verbonden is.

Die laatste situatie is dus een soort restcategorie, die de Nederlandse rechter zelf mag invullen, binnen de spelregels van het IPR uiteraard.

Rechtsmacht van de Nederlandse rechter in echtscheidingszaken

Een uitzondering op de algemene regel voor de rechtsmacht van de Nederlandse rechter geeft art. 4 Rv. voor echtscheidingsprocedures en daaraan verwante verzoekschriftprocedures.

Rechtsmacht van de Nederlandse rechter in procedures over de ouderlijke macht

De Nederlandse rechter heeft in zaken betreffende ouderlijke verantwoordelijkheid geen rechtsmacht indien het kind zijn gewone verblijfplaats niet in Nederland heeft, tenzij hij zich in een uitzonderlijk geval, wegens de verbondenheid van de zaak met de rechtssfeer van Nederland, in staat acht het belang van het kind naar behoren te beoordelen (art. 5 Rv.).

Rechtsmacht van de Nederlandse rechter bij verbintenissen

In art. 6 Rv. wordt voor een aantal specifieke categorieën vorderingen de rechtsmacht van de Nederlandse rechter gegeven, overeenkomstig het EEX-Vo (herschikt) (ook wel genaamd Brussel I-bis. Zie de ook de pagina EEX-Vo.

De Nederlandse rechter is bevoegd, als de vordering of het verzoek gaat over de volgende grondslagen:

a. bij verbintenissen uit overeenkomst, indien de verbintenis die aan de eis of het verzoek ten grondslag ligt, in Nederland is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd;

b. bij een procedure betreffende individuele arbeidsovereenkomst of een agentuurovereenkomst, indien de arbeid gewoonlijk in Nederland wordt verricht of laatstelijk gewoonlijk werd verricht (dit geldt ook wanneer de arbeid wordt verricht op een Nederlands zeeschip als bedoeld in art. 7:695 lid 1 B.W.);

c. wanneer de procedure betreft een arbeidsovereenkomst en de werkzaamheden tijdelijk in Nederland verricht worden (en ziet op de in de wet genoemde vorderingen);

d. in zaken betreffende een overeenkomst tussen een ondernemer en een consument (natuurlijk persoon), indien die natuurlijke persoon in Nederland zijn woonplaats of gewone verblijfplaats heeft en de partij die handelt in de uitoefening van een beroep of bedrijf aldaar commerciële of beroepsactiviteiten ontplooit, of dergelijke activiteiten (ongeacht met welke middelen) richt op Nederland en de overeenkomst onder die activiteiten valt; dit is dus bvb. ook een aankoop of andere overeenkomst via internet met een buitenlandse aanbieder;

e. bij verbintenissen uit onrechtmatige daad, indien het schadebrengende feit zich in Nederland heeft voorgedaan of zich kan voordoen;

f. wanneer het gaat om zakelijke rechten op, alsmede huur en verhuur, pacht en verpachting van in Nederland gelegen onroerende zaken;

g. nalatenschappen, indien de erflater zijn laatste woonplaats of gewone verblijfplaats in Nederland had;

h. de geldigheid, de nietigheid of de ontbinding van in Nederland gevestigde vennootschappen of rechtspersonen; de geldigheid, nietigheid of rechtsgevolgen van hun besluiten of die van hun organen, dan wel de rechten en verplichtingen van hun leden of vennoten als zodanig;

i. faillissement, surseance van betaling of de wettelijke schuldsaneringsregeling van natuurlijke personen indien het faillissement, de surseance van betaling of de toepassing van de schuldsaneringsregeling in Nederland is uitgesproken of verleend.

Rechtsmacht en plaats van uitvoering van een overeenkomst

Om voor de toepassing van art. 6 Rv. sub a te bepalen, waar de overeenkomst uitgevoerd moe(s)t worden, geeft de wet in art. 6a Rv. de volgende regels:

a. voor de koop en verkoop van roerende zaken, indien de zaken volgens de overeenkomst in Nederland geleverd werden of geleverd hadden moeten worden;

b. voor de verstrekking van diensten, indien de diensten volgens de overeenkomst in Nederland verstrekt werden of verstrekt hadden moeten worden.

Rechtsmacht strekt zich uit tot alle procespartijen

Wanneer de Nederlandse rechter in een dagvaardingsprocedure ten aanzien van één van de gedaagden rechtsmacht heeft, dan brengt dit ook de rechtsmacht mee ten aanzien van de andere gedaagden. Mits tussen de vorderingen tegen de onderscheiden gedaagden een zodanige samenhang bestaat, dat redenen van doelmatigheid een gezamenlijke behandeling rechtvaardigen (art. 7 lid 1 Rv.). Deze regel lijkt op die van de relatieve bevoegdheid.

Ook voor de reconventie en incidenten als voeging, vrijwaring of tussenkomst geldt deze regel, waarbij ook de eis van verknochtheid geldt (lid 2).

Forumkeuze voor de Nederlandse rechter

Wanneer partijen in een forumkeuzebeding in een overeenkomst voor de Nederlandse rechter kiezen, dan is dat een geldige grond voor bevoegdheid (art. 8 lid 1 Rv.). Mits met betrekking tot een bepaalde rechtsbetrekking die tot hun vrije bepaling staat. Omgekeerd is de Nederlandse rechter niet bevoegd als er in een forumkeuzebeding is gekozen voor de rechter van een ander land (lid 2).

Met een forumkeuzebeding kan de rechtsmacht van de Nederlandse rechter niet terzijde geschoven worden als het gaat om een individuele arbeidsovereenkomst of een geschil tussen een ondernemer en een consument (zie art. 6 aanhef en sub d hierboven) (art. 8 lid 3 Rv.).

Hierop geldt weer een uitzondering: (i) als de forumkeuze is afgesproken ná het ontstaan van het geschil of (ii) als de werknemer zelf een beroep doet op het forumkeuzebeding (art. 8 lid 4 Rv.).

De forumkeuze moet blijken uit een geschrift. Dit kunnen ook algemene voorwaarden zijn, die door partijen zijn aanvaard (lid 5).

De forumkeuze moet zelfstandig beoordeeld worden

De overeenkomst waarin de forumkeuze is afgesproken moet worden beoordeeld als afzonderlijke overeenkomst, waarover de rechter zich een oordeel kan vormen (lid 6).

Toch rechtsmacht Nederlandse rechter (restgroep/hardheid)

Ook als de Nederlandse rechter volgens de hiervoor besproken bepalingen – in beginsel – geen rechtsmacht heeft, kan die in een aantal gevallen toch worden aangenomen.

Stilzwijgende aanvaarding rechtsmacht Nederlandse rechter als gedaagde verschijnt en geen verweer tegen rechtsmacht voert

Als de gedaagde of belanghebbende in de procedure is verschenen en geen verweer voert op het punt van de rechtsmacht. Het moet hierbij wel gaan om een rechtsbetrekking, die ter vrije bepaling van partijen staat (art. 9 aanhef en sub a Rv.). De rechter moet zich er daarbij wel van vergewissen, dat de verweerder zich ervan bewust is, dat hij verweer kan voeren op het punt van de bevoegdheid van de rechter, en er toch voor heeft gekozen dit niet te doen.

In HR 11 maart 2022 (arbeidsongeschikte werknemer/Weener XL) had de werkgever de ontbinding van de arbeidsovereenkomst verzocht, nadat de werknemer meer dan twee jaar ziek was geweest. De werknemer woonde in Spanje. De Kantonrechter had de arbeidsovereenkomst ontbonden. De werknemer was in 1e instantie niet verschenen. In hoger beroep verzocht de werknemer de ontbinding in stand te laten en Weener XL te veroordelen tot betaling van een transitievergoeding, een billijke vergoeding en achterstallig salaris.

Art. 26 lid 2 EEX-Vo (herschikt) bepaalt, dat de rechter in arbeidszaken waarin de werknemer verweerder is, zich ervan moet vergewissen, dat verweerder op de hoogte is gebracht van zijn recht de bevoegdheid van het gerecht te betwisten en van de gevolgen van verschijnen of niet-verschijnen. Het Hof had zich bevoegd verklaard, omdat het “hiervoor (…) voldoende aanknopingspunten in het dossier” zag. De Hoge Raad vindt dit oordeel onvoldoende gemotiveerd en casseert. Zie ook de pagina EEX-Vo over art. 26 EEX-Vo.

Is voor rechtsmacht van de Nederlandse rechter geen redelijk belang aanwezig, dan zal de Nederlandse rechter ook in dit geval zichzelf onbevoegd verklaren.

Court of last recourse

Daarnaast kan een procedure ook in Nederland gevoerd worden, als een gerechtelijke procedure buiten Nederland onmogelijk blijkt (art. 9 aanhef en sub b Rv.).

Hardheidsclausule rechtsmacht dagvaardingszaken: als er geen onpartijdige buitenlandse rechter is

Wanneer een zaak die bij dagvaarding moet worden ingeleid voldoende met de rechtssfeer van Nederland verbonden is en het onaanvaardbaar is van de eiser te vergen dat hij de zaak aan het oordeel van een rechter van een vreemde staat onderwerpt, dan kan de eiser ook bij de Nederlandse rechter terecht (art. 9 aanhef en sub c Rv.).

Forum arresti

In art. 767 Rv. is nog een bijzondere bevoegdheidsregel in de wet te vinden, voor de bevoegde rechter voor het instellen van de hoofdzaak na conservatoir beslag. Op grond van art. 10 Rv. kan dit ook de rechtsmacht van de Nederlandse rechter met zich meebrengen.

Bij gebreke van een andere weg om een executoriale titel in Nederland te verkrijgen kan de eis in de hoofdzaak, de vordering ter zake van de beslagkosten daaronder begrepen, worden ingesteld voor de rechtbank waarvan de voorzieningenrechter het verlof tot het gelegde of het tegen zekerheidstelling voorkomen of opgeheven beslag heeft verleend.

In geval van verlof tot beslag onder een derde geldt dit alleen indien het goed waarop beslag zal worden gelegd in het verzoekschrift uitdrukkelijk is omschreven.

Restgroep rechtsmacht

En voor het overige ook indien dit voortvloeit uit andere wettelijke bepalingen tot aanwijzing van een bevoegde rechter (aldus art. 10 Rv.).

Daar wordt dan nog – enigszins onduidelijk – aan toegevoegd dat het daarbij moet gaan om: ‘andere bepalingen dan die vervat in de derde afdeling van de tweede titel en de tweede afdeling van de derde titel. Aannemend dat de wetgever hierbij doelt op bepalingen in Boek 1 Rv. wordt hiermee gedoeld op ‘Relatieve bevoegdheid dagvaardingsprocedures’ (Afd. 3, Titel 2) en op ‘Relatieve bevoegdheid verzoekschriftprocedures’ (Afd. 2, Titel 3).

Verweer inzake de rechtsmacht

Het (incidentele) verweer dat de Nederlandse rechter geen rechtsmacht heeft, moet in dagvaardingszaken voor alle weren worden gevoerd (art. 11 Rv.). Dit geldt mutatis mutandis ook in verzoekschriftprocedures, mits het een kwestie betreft “die ter vrije beschikking van partijen staat” als bedoeld in art. 9 aanhef en sub a Rv.. Voor een aantal procedures – zoals bvb. faillissementsaanvragen en andere insolventieprocedures – gelden eigen IPR-regels (voor insolventierecht binnen de EU geldt bvb. de Europese Insolventieverordening).

Het niet (tijdig) voeren van het verweer tegen de rechtsmacht van de Nederlandse rechter wordt gezien als een impliciete forumkeuze.

Zaak loopt al bij rechter in buitenland (litispendentie)

Als een zaak voor een rechter van een vreemde staat aanhangig is gemaakt en daarin een beslissing kan worden gegeven die vatbaar is voor erkenning in Nederland (en mogelijk ook voor tenuitvoerlegging in Nederland), dan kan de Nederlandse rechter bij wie nadien een zaak tussen dezelfde partijen over hetzelfde onderwerp is aangebracht, de behandeling aanhouden totdat daarin door eerstbedoelde rechter is beslist (art. 12 Rv.).

Indien die beslissing voor erkenning en, in voorkomend geval, voor tenuitvoerlegging in Nederland vatbaar blijkt te zijn, verklaart de Nederlandse rechter zich onbevoegd. Zie voor een voorbeeld Rb. Amsterdam 28 februari 2018 (echtscheiding uitgesproken door Marokkaanse rechter).

Indien het een zaak betreft die bij dagvaarding moet worden ingeleid, is art. 11 Rv. van overeenkomstige toepassing.

Bevoegdheid Nederlandse rechter bij treffen conservatoire maatregelen

De bevoegdheid van de Nederlandse rechter tot het treffen van bewarende of voorlopige maatregelen kan niet worden betwist op de enkele grond dat hij met betrekking tot de zaak ten principale geen rechtsmacht heeft. Anders gezegd: de Nederlandse rechter is steeds bevoegd als het gaat om het treffen van bewarende maatregelen in Nederland (art. 13 Rv.).

Bevoegdheid Nederlandse rechter strekt zich mede uit tot continentaal plat

Voor de toepassing van de regels betreffende de rechtsmacht van de Nederlandse rechter wordt het Nederlandse gedeelte van het continentale plat gelijk gesteld met het grondgebied van Nederland (art. 14 Rv.).

Rechtspraak

Rechtbank Amsterdam d.d. 20 juli 2016 – geeft een voorbeeld van het beslismodel omtrent de rechtsmacht van de Nederlandse rechter in een zaak waarin de gedaagde geen ingezetene van de EU is.

HR 2 mei 2014 (verzoek wijziging alimentatie onderhoudsgerechtigde in Caribisch gebied) – een verzoekschrift met betrekking tot wijziging van alimentatie aan een ingezetene van het Caribisch gebied van het Koninkrijk is niet een vraag naar relatieve bevoegdheid maar naar rechtsmacht van de Nederlandse rechter. Op basis van de EU-Alimentatieverordening moet een dergelijk verzoek worden ingediend bij het gerecht van de woonplaats van de alimentatiegerechtigde.

Auteur & Last edit

[MdV, 1-11-2016; laatste bewerking 5-07-2022]

Over Lawyrup

Lawyrup, jouw gratis kennisbank voor burgerlijk (proces)recht! De website van Lawyrup bevat knowhow over vermogensrecht, civiel proces- en executierecht en insolventierecht.