Algemene bepalingen conservatoir beslag (Afd. 1, Titel 4, Boek 3 Rv.)

Inleiding algemene bepalingen conservatoir beslag

Conservatoir beslag kan worden gelegd op verschillende beslagobjecten: aandelen, vorderingen op debiteuren, roerende en onroerende zaken. Voor ieder van deze specifieke vormen van conservatoir beslag is in de wet een afzonderlijke regeling opgenomen. In Afd. 1, Titel 4, Boek 3 Rv. zijn echter de algemene bepalingen opgenomen die op al deze vormen van toepassing zijn, tenzij daarin in de specifieke regeling van is afgeweken. Deze afdeling omvat 12 artikelen (art. 700 Rv. t/m art. 710a Rv.).

De algemene regels verwijzen op verschillende plaatsen naar de regeling voor executoriaal beslag (in Boek 1, art. 430 t/m 620 Rv.). Art. 702 Rv. bevat daartoe een schakelbepaling, die bepaalt dat de regels voor executoriaal beslag tot verhaal van een geldvordering overeenkomstig gelden voor iedere soort beslagobject. Tenzij de wet een uitzondering op die hoofdregel geeft.

Een belangrijke leidraad als je beslag wilt leggen is ook de Beslagsyllabus (link naar versie nov. 2020). Deze bevat de beleidsregels van de Voorzieningenrechters bij de beoordeling van beslagrekesten. Voor advocaten is dit dus een belangrijk document bij het opstellen van beslagrekesten. Voor tips en tricks van een beslagrechter over het opstellen van een beslagrekest lees ook het blog Cri de coeur van een beslagrechter.

NB De links naar de wettekst worden voortaan gemaakt naar niet-digitaal.

Verlof tot leggen conservatoir beslag

Een beslag grijpt vergaand in op de beschikkingsbevoegdheid van de schuldenaar over diens vermogen. Voordat er beslag  gelegd mag worden, moet er dus een rechter naar gekeken hebben. Executoriaal beslag vindt plaats op basis van een vonnis van de rechter. Bij conservatoir beslag is er nog geen vonnis. Daarom moet eerst verlof gevraagd worden (art. 700 lid 1 Rv.).

Verzoek conservatoir beslag is een verzoekschriftprocedure

Dit verlof moet bij alle conservatoire beslagen door middel van een verzoekschrift (zie ook: verzoekschriftprocedure) aan de Voorzieningenrechter van de rechtbank worden gevraagd (art. 700 lid 2 Rv.). Tegen de weigering van het gevraagde verlof kan hoger beroep en cassatie worden aangetekend (zie bvb. Koraal Scheepvaartmij NV/Smit & Bolnes BV, NJ 1978, nr. 296).

Het verzoekschrift moet dus ook aan alle eisen van art. 278 Rv. voldoen. zie ook het blog Cri de coeur van een beslagrechter, met tal van nuttige tips en tricks uit de praktijk van de Voorzieningenrechter.

Waarheidsplicht

De algemene regels inzake procedures – zoals onder andere de waarheidsplicht van art. 21 Rv. – zijn ook hier van kracht. Zie in dit verband ook de pagina Algemene beginselen procedures en de hieronder opgenomen uitspraak van Rb. Midden Nederland 2019 (Tribus/TAM Europe). Zie ook HR 25 maart 2011 (informatieplicht alimentatieverzoek), waarin de Hoge Raad aangeeft dat dit ook geldt voor alle verzoekschriftprocedures.

De specifieke bepalingen moeten dus steeds worden gelezen tegen deze achtergrond. Ook moet de regeling van het conservatoir beslag worden bezien tegen de achtergrond van de regels over executoriaal beslag: het conservatoir beslag is immers een voorfase en is in beginsel bedoeld om uit te monden in een executoriaal beslag om nakoming van de te vragen executoriale titel af te dwingen, als de gedaagde blijft weigeren dit eigener beweging te doen.

De waarheidsplicht van art. 21 Rv. geldt voor alle procedures in Rv., en voor een conservatoir beslagrekest des te meer, omdat de beslissing daarop “ex parte” (zonder horen van de wederpartij) wordt gegeven en beslag vèrstrekkende gevolgen kan hebben.

Regels van executoriaal beslag gelden in principe ook voor conservatoir beslag

Art. 700 lid 2 Rv. geeft een belangrijke schakelbepaling, waarmee de regels voor executoriaal beslag van overeenkomstige toepassing verklaard worden voor conservatoir beslag. Dit tenzij de wet daarop een uitzondering maakt, gelet op de bijzondere (voorlopige) aard van het conservatoir beslag. Met de wetswijziging van 3 juni 2020 wordt hieraan toegevoegd “en met toepasselijkheid van art. 441 lid 3 Rv.“.

In die – eveneens met die wet toegevoegde – bepaling wordt beslag verboden, wanneer dat excessief is, als men de kosten van executie en het realiseren daarvan afzet tegen de mogelijke opbrengst.

Hoofdzaak bij conservatoir beslag

In art. 700 lid 3 Rv. is bepaald, dat bij de verlening van het verlof tot beslaglegging het instellen van een vordering in de “hoofdzaak” als voorwaarde geldt. Dit is niet nodig, als er al een procedure loopt, die is aan te merken als hoofdzaak. Dat moet dus wel duidelijk met naam en toenaam (instantie, rolnr. zaakkenmerk) in het beslagrekest vermeld worden. Overigens moet in het kader van de waarheidsplicht altijd helderheid worden gegeven over evt. aan de beslagvordering gerelateerde procedures, ook als die al zijn afgelopen.

De ratio van deze voorwaarde spreekt eigenlijk voor zich: het conservatoir beslag is een voorlopige voorziening die de Voorzieningenrechter geeft, met slechts summiere toetsing van de grondslag en zonder wederhoor. De rechtmatigheid en toewijsbaarheid van de aan het beslag ten grondslag liggende vordering (de “beslagvordering” zogezegd) moet nog ten gronde worden vastgesteld in een daarvoor geëigende procedure, waarin de wederpartij haar standpunten kenbaar kan maken en waarin de stellingen over en weer met bewijs gestaafd kunnen worden voor zover nodig (oftewel voor zover betwist).

Termijn voor aanhangig maken hoofdzaak bij conservatoir beslag

Deze termijn wordt door de Voorzieningenrechter bij het verlenen van verlof bepaald. De termijn is volgens de wet ten minste acht dagen na het beslag. De gebruikelijke termijn is 14 dagen, maar in het verzoekschrift kan – gemotiveerd – gevraagd worden om een ruimere termijn. Art. 10 EAPO kent een soortgelijke bepaling. Zie de pagina EAPO (Europees bankbeslag).

Door deze termijn kan er discussie ontstaan over de vraag, wanneer de hoofdzaak is ingeleid. Bij dagvaardingszaken geldt het tijdstip van uitbrengen van het exploit van dagvaarding als het tijdstip van het inleiden van de procedure. Niet het moment van aanbrengen bij de rechter. Bij KEI-zaken was dat laatste helaas wel het moment, maar dat is gelukkig weer van tafel. Zodoende werkt een dagvaarding in een bodemprocedure op ruime termijn goed als vangnet bij kort geding als hoofdzaak.

Bij verzoekschriften zal dit het moment van indienen van het verzoekschrift zijn, oftewel de binnenkomst van het verzoek bij de betreffende gerechtelijke instantie.

In een procedure waarin de beslaglegger stelde dat het indienen van een “amended claim” in een Engelse procedure als hoofdzaak gold, vond het Hof dat dit niet geldig was omdat het indienen daarvan – evenals het beslagrekest – ex parte had plaatsgevonden en de beslagene daar pas na de termijn voor het instellen van de hoofdzaak kennis van kreeg. De Hoge Raad casseerde; het gaat niet om de vraag of de beslagene hier kennis van droeg, maar om de vraag of daarmee de hoofdzaak was ingeleid. Zie HR 25 mei 2018 (Avonwick Holdings/VI Holding).

Bij internationale zaken kan het aanvangsmoment verschillen per rechtsstelsel. In de conclusie bij Avonwick Holdings/VI Holding wijst de P-G er op, dat de Europese wetgever met het oog op vaststelling van dit aanvangsmoment een aantal bepalingen heeft opgenomen. Hij wijst op art. 32 van de ‘herschikte’ EEX-Vo (nr. 1215/2012), art. 16 Brussel II-bis, art. 9 Alimentatieverordening en art. 14 Erfrechtverordening.

Conservatoir beslag vervalt bij verzuim tijdig instellen hoofdzaak; verlengingsverzoek

Bij overschrijding van de termijn voor het instellen van een eis in de hoofdzaak vervalt het conservatoire beslag. Wel kan termijnverlenging aan de Voorzieningenrechter gevraagd worden. Reden kan zijn, dat voor het inleiden van de hoofdzaak meer tijd nodig is, zoals bij arbitrage of een procedure in het buitenland.

De voorzieningenrechter kan de termijn verlengen, indien de beslaglegger dit voor het verstrijken van de termijn verzoekt. Tegen de beschikking is geen hogere voorziening toegelaten. In het geval van een beslag als bedoeld in art. 714 Rv. of art. 718 Rv. moet de verlenging, om haar werking te hebben, binnen acht dagen na het tijdstip waarop de termijn zonder verlenging zou verstrijken, schriftelijk zijn medegedeeld aan de in art. 715 Rv. bedoelde vennootschap, onderscheidenlijk de in artikel 718 bedoelde derde.

Wat kan gelden als hoofdzaak bij conservatoir beslag?

In principe kunnen allerlei procedures als hoofdzaak voor het beslag hebben te gelden, zo lang die procedure maar strekt tot vaststelling van de beslagvordering. Uit de rechtspraak op dit punt blijkt, dat daarbij niet formeel, maar vooral inhoudelijk naar de aard van die procedure gekeken wordt. Zie ook het artikel van cassatie-advocaat mr. Marc Janssen (Banning Advocaten) in het Advocatenblad van 22 oktober 2004.

Standaard is een inleiding van een hoofdzaak door middel van een dagvaarding – bvb. bij geldvorderingen – de gebruikelijke vorm van een hoofdzaak (soms ook aangeduid als “bodemprocedure”, waarbij verdedigbaar is om te zeggen dat deze begrippen niet volledig congruent zijn).

Kort geding als hoofdzaak

In het arrest HR 26 februari 1999 (Ajax/Reule c.s.) heeft de Hoge Raad beslist, dat een kort geding alleen als hoofdzaak kan gelden, wanneer de vordering in kort geding strekt tot het verkrijgen van een executoriale titel voor de aan het conservatoir beslag ten grondslag gelegde vordering. Over het moment waarop het kort geding is afgeleid heeft de Hoge Raad zich uitgesproken bij de beantwoording van prejudiciële vragen in HR 3 juni 2016

Wordt die echter afgewezen, dan vervalt het beslag. Als vangnet kan – binnen de termijn gesteld in het beslagverlof – een dagvaarding in de bodem worden uitgebracht, op ruime termijn. Die hoeft dan niet meteen te worden aangebracht, maar indien nodig kan dat alsnog en vervalt het beslag niet. Zie ook de pagina Kort geding.

Hoofdzaak bij conservatoir beslag door de Ontvanger

Als de Ontvanger van Belastingen conservatoir beslag heeft laten leggen is de hoofdzaak de vaststelling van de aanslag, betrekking hebbend op de beslagvordering. De verdere rechtsgang is dan bestuursrechtelijk. Vgl. HR 3 oktober 2003 (Ontvanger/ Almelo/Heemhorst BV).

Voeging als benadeelde partij in een strafzaak

Ook voeging als benadeelde partij is het instellen van een civielrechtelijke vordering, die als hoofdzaak kan gelden in relatie tot een conservatoir beslag. Zelfs als dat voeging is in een Belgisch strafproces, zoals blijkt uit HR HR 21 oktober 2011 (voeging Belgische strafzaak).

Voorlopig getuigenverhoor als hoofdzaak?

Bij een conservatoir bewijsbeslag kan een vordering tot het instellen van een voorlopig getuigenverhoor en voorlopig deskundigenbericht mogelijk ook als hoofdzaak hebben te gelden. Aldus Hof Den Haag 14 mei 2019 (vermogensbeheerders/Staat). De Staat heeft cassatie ingesteld.

Vrees voor verduistering

In een groot aantal gevallen zal degeen die conservatoir beslag wil laten leggen moeten stellen – en motiveren – dat er sprake is van “vrees voor verduistering”. Dit is het civielrechtelijke begrip verduistering, te weten: gevaar voor onttrekking aan het verhaal. Dit vereiste komen we als eerste tegen bij het verhaalsbeslag onder de schuldenaar (Afd. 2, Titel 4, Boek 3 Rv.) en wel in art. 711 Rv..

Dit vereiste geldt voor de volgende conservatoire beslagen: beslag onder de schuldenaar (art. 711 Rv.), voor beslag op aandelen (art. 714 Rv.), beslag op onroerend goed (art. 725 Rv.) en voor maritaal beslag (art. 768 Rv.).

De vrees voor verduistering kan bij voorbeeld blijken – bij een woonhuis – uit het feit dat het huis te koop staat, of kan blijken uit andere omstandigheden, zoals de proceshouding of handelingen van de debiteur waaruit kan worden afgeleid dat deze de voor verhaal vatbare zaken zal willen onttrekken aan verhaal (zie conclusie P-G bij arrest van de Hoge Raad d.d. 2002 hierna).

Het enkele onbetaald blijven van de vordering is niet voldoende om te kunnen spreken van vrees voor verduistering (zie Hof Amsterdam 10 januari 2012, hieronder vermeld). Ook het feit, dat de kans – in zijn algemeenheid – bestaat dat er verhaalsonttrekking zal plaatsvinden, is onvoldoende (zie r.o. 4.2 in het hieronder vermelde arrest van Hof Den Haag van 2 maart 2006).

Een contra-indicatie kan zijn dat de debiteur ruim voldoende verhaal biedt. Ook zal de aard van de in beslag te nemen zaken een rol kunnen spelen (en de mate waarin het beslag belastend kan zijn). Beslag op een woonhuis zal relatief minder belastend zijn – zo lang de debiteur het niet wil verkopen – dan beslag op handelsvoorraad waardoor die niet meer verhandeld mag worden, of beslag op een bankrekening waardoor de geldkraan wordt dichtgedraaid (of althans ernstige hinder wordt ondervonden doordat de bank de rekening blokkeert).

De eis van “gegronde vrees voor verduistering” geldt niet voor conservatoir beslag onder derden (incl. beslag op een bankrekening) en beslag onder de schuldeiser (“onder zichzelf”). En ook niet voor beslag op schepen en luchtvaartuigen en de waardepapieren genoemd in art. 711 lid 2 Rv..

Executiegeschil en aansprakelijkheid onrechtmatig beslag

Het conservatoir beslagverlof wordt in Nederland zeer gemakkelijk verleend. In principe (zie uitzondering: conservatoir loonbeslag) wordt dit verleend zonder dat de schuldenaar wordt gehoord. Het verlof in de regel wordt nog dezelfde dag verleend. De gedachte hierachter is, dat de schuldenaar alsnog bezwaar tegen het beslag kan maken door een executiegeschil te starten: hij kan in kort geding opheffing vorderen.

Opheffing beslag in kort geding

De Voorzieningenrechter die het verlof voor het beslag heeft gegeven, kan het beslag ook weer – op verzoek van de beslagene – opheffen (art. 705 lid 1 Rv.).

De opheffing wordt onder meer uitgesproken in de omstandigheden vermeld in art. 705 lid 2 Rv., te weten:

– bij verzuim van op straffe van nietigheid voorgeschreven vormen;
– indien summierlijk van de ondeugdelijkheid van het door de beslaglegger ingeroepen recht of van het onnodige van het beslag blijkt, of
– als het beslag is gelegd voor een geldvordering, indien voor deze vordering voldoende zekerheid wordt gesteld.

Het is aan de partij die opheffing van het conservatoire beslag vordert om aannemelijk te maken dat de vordering waarvoor het beslag gelegd is ondeugdelijk is. Zie HR 17 april 2015 (NN/Nidera Suisse). De Hoge Raad had dit eerder reeds beslist in HR 30 juni 2006 (executiegeschil ogv vordering VSO bouw landhuizen).

Vordering verbod verdere conservatoire beslaglegging

Degeen ten laste van wie conservatoir beslag gelegd is of dreigt te worden kan in kort geding – naast opheffing van een reeds gelegd conservatoir beslag – ook een verbod eisen tot het leggen van nieuwe conservatoire beslagen.

In HR 3 april 2020 (Econocom/Intralot Leasing Netherlands c.s.) komt de vraag aan de orde, welke maatstaf de kort geding rechter hierbij moet aanleggen, als de vordering van de schuldeiser die beslag wil leggen in de hoofdzaak is afgewezen, waardoor de stand voor de schuldenaar 1-0 is. Dat gegeven is echter niet zonder meer reden de pretense schuldeiser te verbieden verdere conservatoire beslagen te leggen, zegt de Hoge Raad.

Ook dan moet de Voorzieningenrechter de belangen van partijen tegen elkaar afwegen: conservatoir beslag is nu juist bedoeld om het verhaal van een vordering veilig te stellen als die nog niet is toegewezen. Dus ook als de vordering in 1e instantie is afgewezen maar er hoger beroep loopt. Ook moet daarbij worden meegewogen, dat de schuldeiser die ten onrechte beslag gelegd heeft, schadeplichtig is als deze uiteindelijk in het ongelijk gesteld wordt.

Deze norm is dus niet anders dan de beoordeling of een beslag moet worden opgeheven omdat de gepretendeerde vordering ondeugdelijk lijkt te zijn bij summiere toetsing, zie boven Nidera Suisse en Executiegeschil burenruzie bouw villa’s.

Reconventionele vordering opheffing gelegde beslagen

De verweerder ten laste van wie conservatoir beslag gelegd is doet er goed aan om in reconventie – in de hoofdzaak – opheffing van de gelegde beslagen te vorderen, in geval de vordering van eiser wordt afgewezen. Wanneer dit niet gevorderd wordt (en dus ook niet toegewezen), dan (i) vervallen de beslagen pas nadat het vonnis in kracht van gewijsde gegaan is en (ii) zal de gedaagde partij afzonderlijk een kort geding tot opheffing moeten instellen. Die moeite (en kosten) plus het risico op falen, kan worden vermeden door deze reconventionele eis. Dat opheffing niet vanzelfsprekend is blijkt ook uit Vz.r. Rb. Amsterdam 12 juni 2020 (executiegeschil beslag geldlening).

Zekerheidstelling

De beslagene kan – wanneer het beslag is gelegd tot verzekering van de betaling van een geldvordering – dus ook opheffing van het beslag verkrijgen door zekerheid te stellen. De Voorzieningenrechter zal de vordering tot opheffing toewijzen, mits de geboden zekerheid toereikend is.

Proportionaliteit en subsidiariteit

Bij de beoordeling van de rechtmatigheid van het beslag (en dus ook bij het bestrijden daarvan) moet ook worden gekeken of het beslag proportioneel is of niet. Een beslag op alles wat los en vast zit is eerder disproportioneel dan een beslag op een beperkt aantal vermogensbestanddelen.

Beslaglegger schadeplichtig bij onterecht beslag

Bovendien is de beslaglegger op grond van onrechtmatige daad aansprakelijk voor de door de beslagene geleden schade, als het beslag – hetzij in het executiegeschil, of uiteindelijk na vonnis in de hoofdzaak – ten onrechte gelegd blijkt te zijn. Wel is het zo, dat er dan vaak al veel schade teweeg gebracht kan zijn. De Nederlandse rechter is ook niet erg scheutig met schadevergoeding, en wanneer het beslag deels (voor een lager bedrag) terecht gelegd is, beoordeelt de Hoge Raad het conservatoire beslag niet als onrechtmatig.

Overgang van conservatoir naar executoriaal

Wanneer de vordering wordt toegewezen verandert het conservatoir beslag in een executoriaal beslag en kan de schuldeiser zich verhalen op de in beslag genomen eigendommen van de schuldenaar.

De beslagleggende schuldeiser moet dan wel eerst de executoriale titel aan de beslagene betekenen, met bevel tot betaling (art. 704 Rv.). De standaard termijn om te betalen is twee dagen. De beslagen goederen kunnen dan openbaar (op een veiling) verkocht worden, of wanneer het een geldvordering op een derde betreft, bij de derde geïnd worden.

Wanneer beslag is gelegd onder een derde, moet het beslag ook aan deze derde betekend worden. Zie de pagina Conservatoir derdenbeslag.

Gerechtelijke bewaring

In het beslagrekest kan bij beslag op roerende zaken tevens verzocht worden deze in gerechtelijke bewaring te doen geven (art. 709 lid 1 Rv.). Dat impliceert dus ook dat de goederen worden afgevoerd, tenzij de beslagene (of de derde) als bewaarder wordt aangewezen. Zie ook de pagina Gerechtelijke bewaring. Het verzoek kan ook op een later tijdstip gedaan worden.

Op het verzoek tot gerechtelijke bewaring moet de beslagene steeds worden gehoord (lid 3). Dit tenzij bijzondere omstandigheden eisen dat het bevel terstond wordt gegeven.

Tegen het bevel tot gerechtelijke bewaring staat geen rechtsmiddel open.

Rechtspraak

Waarheidsplicht

Rb. Midden Nederland 2019 (Tribus/TAM Europe) – het achterhouden van relevante informatie (schending van de waarheidsplicht) in het verzoek om verlof tot beslag op een roerende zaak (zoals i.c. een bus) leidt ertoe, dat het beslag op vordering van de beslagene wordt opgeheven. In dat geval kunnen aan die opheffing geen nadere voorwaarden worden verbonden. Anders zou het schenden van de waarheidsplicht een “spel zonder nieten” worden.

Vrees voor verduistering

Conclusie P-G bij HR 13 mei 2002, nr. 2.14 (de opstelling van de debiteur als motivering voor de vrees voor verduistering)

Hof Den Bosch 11 november 2003 (beslag op handelsvoorraden)

Hof Den Haag 2 maart 2006 (beslag op onroerende zaak; onderbouwing van “gegrond”; de enkele kans op verhaalsonttrekking is niet voldoende, zie met name r.o. 4.2 laatste zin)

Hof Amsterdam 10 januari 2012 (het enkele onbetaald laten is onvoldoende reden)

Rechtbank Noord-Nederland 1 juni 2016 (de onderbouwing mag niet berusten op speculatie)

Rechtbank Overijssel 11 maart 2015 (beslag onroerende zaak)

Auteur & Last edit

[MdV, 27-01-2019; laatste bewerking 31-08-2021]

Over Lawyrup

Lawyrup, jouw gratis kennisbank voor burgerlijk (proces)recht! De website van Lawyrup bevat knowhow over vermogensrecht, civiel proces- en executierecht en insolventierecht.